İklim değişikliği kaynaklı uluslararası sorumlulukta 'zarar' neye göre ölçülür?

Question

Son dönemde bazı ülkelerde iklim değişikliği nedeniyle devletlere karşı açılan davaları takip ediyorum. Mesela yükselen deniz seviyelerinin neden olduğu bir adanın batması durumunda, uluslararası hukukta bu 'zarar'ın miktarı veya tazminat nasıl hesaplanır, somut bir standardı var mı?

Answer 1

Merhaba kıymetli okuyucularım,

Bugün, modern çağımızın en çetrefilli ve bir o kadar da acil konularından birini masaya yatıracağız: İklim değişikliği kaynaklı uluslararası sorumlulukta 'zarar' kavramının neye göre ölçüldüğü meselesi. Bir hukukçu ve iklim uzmanı olarak, bu konuyu yakından takip ettiğimi ve her geçen gün daha da karmaşık bir hal aldığını rahatlıkla söyleyebilirim. Son dönemde dünyanın dört bir yanında devletlere karşı açılan iklim davaları, bu tartışmayı sadece akademik bir zeminden çıkarıp, somut ve acil bir eylem çağrısına dönüştürüyor.

İklim Değişikliği ve Hukukun Yeni Sınavı

Geleneksel hukuk sistemleri, genellikle belli bir failin, belli bir eylemle, belli bir kişiye veya varlığa verdiği somut zararı ölçmek üzere kurgulanmıştır. Ancak iklim değişikliği, bu denklemi kökten değiştiriyor. Burada fail çoğu zaman tek bir devlet değil, küresel sanayileşme sürecine katkıda bulunmuş birçok aktör; eylem, onlarca yıla yayılan emisyonlar; zarar ise coğrafi sınır tanımayan, nesiller boyu sürecek ve geri dönüşü olmayan yıkımlar. İşte bu, hukukun karşısına çıkan en büyük sınavlardan biri.

Birleşmiş Milletler Hukuk Komisyonu'nun Devletlerin Uluslararası Haksız Fiillerden Doğan Sorumluluğuna İlişkin Makaleleri (ASR), uluslararası sorumluluğun temelini oluşturur. Bu makaleler, uluslararası hukuka aykırı bir fiilin varlığını, bu fiilin devlete isnat edilebilirliğini ve zararı öngörür. Ancak, iklim değişikliği gibi küresel, kümülatif ve yavaş gelişen bir olguda nedensellik bağını kurmak ve zararın miktarını belirlemek, işin en zorlayıcı kısmını oluşturur.

Zararın Ölçümü: Geleneksel Yaklaşımlar ve İklim Özelindeki Güçlükler

Uluslararası hukukta zarar, genel olarak iki ana kategoriye ayrılır: maddi ve manevi zarar. Ancak iklim değişikliği bağlamında bu ayrım bile yetersiz kalıyor ve yeni boyutlar kazanıyor.

1. Maddi Zararlar (Pecuniary Damages)

Bunlar, doğrudan ekonomik kayıplar ve malvarlığı üzerindeki etkilerdir. Geleneksel olarak, bir haksız fiil sonucunda meydana gelen maddi zararların tazminat yoluyla karşılanması esastır. Ama iklim değişikliğinde durum biraz farklı:

• Altyapı Kayıpları: Yükselen deniz seviyeleri nedeniyle sular altında kalan evler, yollar, limanlar, enerji santralleri. Bunların yeniden inşası veya başka yere taşınması maliyetleri.
• Tarım ve Gıda Güvenliği Kayıpları: Aşırı kuraklık veya sel nedeniyle yok olan tarım arazileri, azalan verim, azalan balıkçılık kaynakları.
• Turizm Geliri Kayıpları: Mercan resiflerinin ölümü, plajların erozyona uğraması veya aşırı hava olayları nedeniyle turist akışının durması.
• Sağlık Maliyetleri: İklim değişikliğine bağlı hastalıkların (sıtma gibi) yayılması, sıcak hava dalgalarından kaynaklanan ölümler ve sağlık hizmetlerine ek yük.

Bu kayıpların parasal karşılığını hesaplamak mümkündür ancak gelecekteki kayıpları tahmin etmek veya "normalde ne kadar olurdu" sorusuna cevap vermek, belirsizliklerle doludur.

2. Manevi Zararlar (Non-Pecuniary Damages)

Bu kategorideki zararların ölçümü çok daha zordur, çünkü bunlar genellikle maddi bir karşılığı olmayan, duygusal, kültürel veya manevi kayıplardır:

• Kültürel Mirasın Kaybı: Bir adanın batmasıyla yok olan arkeolojik alanlar, geleneksel yaşam biçimleri, diller ve ritüeller. Bu, sadece bir bina kaybı değil, bir kimliğin silinmesidir.
• Yerinden Edilme ve Psikolojik Travma: Evlerini ve anavatanlarını terk etmek zorunda kalan iklim göçmenlerinin yaşadığı travma, aidiyet duygusunun yitirilmesi. Benzer olaylara şahit olanların yaşadığı derin üzüntü ve umutsuzluk.
• Yaşam Kalitesinin Düşmesi: Temiz havaya, suya erişimin zorlaşması, güvenli bir çevrede yaşama hakkının ihlali.

Manevi zararları "tazmin etmek" için sembolik tazminatlar, anıtlar veya kültürel koruma fonları gibi yaratıcı çözümler düşünülse de, bir kültürün kaybının telafisi gerçekten mümkün müdür?

3. Ekosistem ve Biyoçeşitlilik Zararları (Ecosystem and Biodiversity Damages)

Bu, iklim değişikliği bağlamında giderek daha fazla öne çıkan bir zarar türüdür:

• Biyoçeşitlilik Kaybı: Habitat yıkımı, türlerin yok olması.
• Ekosistem Hizmetlerinin Kaybı: Ormanların sağladığı karbon yutma, su arıtma; sulak alanların sel önleme gibi hizmetlerinin ortadan kalkması.

Bu zararları ölçmek için "ekosistem hizmetlerinin parasal değerlemesi" gibi yöntemler kullanılsa da, doğanın içsel değerini parayla ölçmek etik ve pratik tartışmalara yol açmaktadır.

"Bir Adanın Batması" Senaryosu: Somut Bir Standart Var mı?

Sorunuzdaki "yükselen deniz seviyelerinin neden olduğu bir adanın batması" senaryosu, iklim değişikliğinin yol açabileceği en dramatik ve geri dönülemez zararlardan biridir. Bu senaryoda uluslararası hukukta somut bir standart ne yazık ki henüz yok. Bu durum, mevcut hukukun bu türden felaketlere ne kadar hazırlıksız olduğunu gösteriyor.

Bir ada devletinin batması, sadece maddi veya manevi bir kayıp değil, aynı zamanda egemenlik kaybı anlamına gelir. Toprakları sular altında kalan bir devletin varlığı nasıl devam edecektir? Vatandaşları ne olacaktır? Bu durum, uluslararası hukukta devletin tanımı ve egemenlik prensipleri gibi temel taşları sarsacak niteliktedir.

Böyle bir durumda, tazminatın hesaplanmasında şunlar göz önünde bulundurulabilir, ancak bunlar da sorunu tamamen çözmez:

• Yeniden Yerleşim Maliyetleri: Adanın tüm nüfusunun başka bir ülkeye veya bölgeye taşınması, orada yeni yaşam alanları, altyapı, okullar, hastaneler kurma maliyetleri. Benim Türkiye'de de takip ettiğim bazı kıyı yerleşimlerinde, erozyon nedeniyle evlerini terk etmek zorunda kalan ailelerin yaşadığı mağduriyet, bu durumun küçük ölçekli bir yansımasıdır.
• Geçim Kaynaklarının Telafisi: Adanın batmasıyla yok olan balıkçılık, turizm veya tarım gibi ekonomik faaliyetlerden elde edilen gelecekteki potansiyel gelirlerin hesaplanması ve telafisi.
• Kültürel ve Manevi Kayıplar İçin Fonlar: Batık adanın kültürel mirasının dijitalleştirilmesi, anıtlar dikilmesi, adanın dilinin ve geleneklerinin yaşatılması için özel fonlar oluşturulması. Bu, kaybolan şeyin yerini tutmasa da, bir nebze olsun anısını yaşatma çabasıdır.
• Egemenlik Kaybı İçin "Sembolik" Tazminat: Bir devletin haritadan silinmesinin uluslararası hukuk nezdinde nasıl tazmin edileceği sorusu, belki de en zorudur. Bunun için para ödemek, egemenliğin değerini karşılamaz. Belki de uluslararası toplumun ortak sorumluluğu ve yeni devlet modelleri tartışmaya açılmalıdır.

Yeni Yaklaşımlar ve Yaratıcı Çözümler

Bu karmaşık tablo karşısında, uluslararası hukuk alanı durağan kalmıyor. Yeni yaklaşımlar ve yaratıcı çözümler arayışı hızla devam ediyor:

1. "Kayıp ve Zarar" (Loss and Damage) Mekanizması: Paris Anlaşması kapsamında gündeme gelen bu kavram, iklim değişikliğinin geri döndürülemez etkileri (adaptasyonun ötesindeki kayıplar) için finansman ve destek mekanizmaları geliştirmeyi hedefler. Bu, geleneksel tazminattan farklı olarak, suçu tespit etmekten ziyade, mağduriyetleri gidermeye odaklanır.
2. Yargısal Aktivizm: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin son dönemdeki iklim davaları ve ulusal mahkemelerin (örneğin Hollanda'daki Urgenda ve Shell davaları) hükümetlere ve şirketlere iklim eylemi sorumluluğu yüklemesi, hukukun bu alanda yeni prensipler geliştirdiğini gösteriyor. Bu davalarda, "yaşam hakkı," "özel hayata saygı hakkı" gibi insan hakları temelli argümanlar, zararın kapsamını genişletiyor.
3. Kolektif Sorumluluk ve Ortak Ama Farklılaştırılmış Sorumluluk: Tarihsel emisyonlardaki eşitsizlikler göz önüne alındığında, tüm devletlerin aynı ölçüde sorumlu tutulması adil değildir. Gelişmiş ülkelerin daha büyük bir sorumluluk üstlenmesi gerektiği ilkesi (CBDR-RC), tazminat ve yardım yükümlülüğünün dağıtımında bir yol haritası sunabilir.
4. Eko-hukuk ve Eko-sentrik Yaklaşımlar: Doğayı sadece bir kaynak olarak değil, kendi içinde bir değer ve hak sahibi olarak gören yaklaşımlar, ekosistem zararlarının ölçümünde ve tazminatında yeni kapılar açabilir.

Türkiye'nin Bakış Açısı ve Deneyimi

Türkiye olarak biz de iklim değişikliğinin etkilerini derinden hisseden bir ülkeyiz. Kuraklık, aşırı hava olayları, deniz seviyesi yükselmesi (özellikle Ege ve Akdeniz kıyılarımızda) gibi sorunlarla karşı karşıyayız. Akdeniz Havzası'nda yer almamız, bizi iklim krizine karşı daha kırılgan kılıyor.

Türkiye'nin uluslararası platformlardaki duruşu ve ulusal iklim politikaları, bu küresel sorumluluk tartışmalarında önemli bir yer tutuyor. Özellikle kıyı bölgelerimizde, deniz seviyesi yükselmesi ve aşırı fırtınaların neden olduğu erozyon ve altyapı tahribatları, "zararın" ne kadar somut olduğunu bize gösteriyor. Hukukçularımız da, bu yeni nesil iklim davalarını yakından takip ederek, gelecekte ülkemizi veya vatandaşlarımızı etkileyebilecek benzer durumlar için hazırlıklı olma çabasındalar.

Sonuç ve Geleceğe Bakış

İklim değişikliği kaynaklı uluslararası sorumlulukta 'zarar'ın neye göre ölçüldüğü sorusu, basit bir cevabı olmayan, çok katmanlı bir meydan okumadır. Geleneksel hukuk kuralları yetersiz kalırken, yeni yaklaşımlar, uluslararası işbirliği, yargısal aktivizm ve etik bir sorumluluk anlayışı, bu sorunun üstesinden gelmemize yardımcı olabilir.

Bir adanın batması gibi senaryolar, bize sadece maddi değil, aynı zamanda kültürel, manevi ve egemenlik kaybı gibi paha biçilemez değerlerin de tehlike altında olduğunu acı bir şekilde hatırlatıyor. Gelecekte, uluslararası hukukun sadece bir haksız fiilin sonuçlarını düzeltmekle kalmayıp, aynı zamanda insanlığın ortak mirasını ve gezegenimizin sağlığını koruma görevini de üstlenmesi gerekecektir.

Bu süreç, hepimizin omuzlarında yükselen bir sorumluluktur. Hukukçular, siyasetçiler, bilim insanları ve her bir birey olarak, bu büyük sınavda yaratıcı ve adil çözümler üretmek zorundayız. Unutmayalım ki, bu gezegen hepimizin evi ve onu korumak da hepimizin ortak görevi.

Saygılarımla,

[Uzman Adınız/Unvanınız]